Poliamor e aceleración social

                                                                          ...

Unha cuestión física e astronómica: aínda que dentro de 7590 millóns de anos a Terra sexa engolida polo Sol, os prazos de habitabilidade do noso planeta son máis breves. A evolución do sol fai que, lenta e inexorablemente, emita máis luz e calor cara a Terra. A mingua dos recursos atmosféricos e o incremento da calor solar acabarán vencendo aos sistemas de regulación climática da Terra. En 1982, James E. Lovelock aventurou a cifra de cen millóns de anos en "Life span of the biosphere", Nature 296 (abril de 1982). Porén, cálculos posteriores alongan moto o prazo en que a Terra seguirá sendo hospitalaria para a vida. En outono de 2013, astrofísicos da universidade británica de East Anglia informaban de que durante 1750 millóns de anos o planeta Terra será aínda habitable, antes de que a evolución dexenerativa do Sol - tal é a vida das estrelas - abrase as opcións de futuro do noso vello planeta... 

Para estas cuestións, unha lectura suxerente é Chris Impey, Como acabará todo, Biblioteca Buridán/Eds. de Intervención cultural, Barcelona 2014.

Copio aquí algúns fragmentos meus (en parte publicados e en parte inéditos) que quizais poidan ter interese para o exercicio que prantexa a revista Istmos.

                                                                          ...

Pregúntase Carlos G. Miranda de onde saca a xente tempo e enerxía para amar tanto -en referencia ao poliamor, que parece ter certo auxe, polo menos discursivo.[1] Unha resposta sinxela: Basta con non ver a tele! A media do consumo de televisión hoxe en España ocupa tres horas e corenta minutos a cada persoa. Rebaixar a inxesta da tele libera unha cantidade inxente de recursos temporais -para dedicalos ao amor e á democracia, sen ir máis lonxe...[2]

Pero o poliamor prantexa cuestións máis de fondo. Habería que asocialo, quizais, coa dinámica da aceleración social na Modernidade que teorizou Hartmut Rosa? O sociólogo e filósofo alemán suxire que un dos motores (dos tres motores) desta dinámica, o seu motor cultural, é a promesa dun equivalente á vida eterna.

Como entendela? Nas modernas sociedades seculares, o énfase central está centrado na vida antes cá na morte incluso para xente que segue mantendo crenzas relixiosas. Agora ben, a "riqueza, plenitude e calidade dunha vida, dacordo coa lóxica cultural dominante na modernidade occidental, poden ser medidas por medio da suma e a profundidade das experiencias acumuladas durante a devandita vida. Segundo esta concepción, a vida boa é a vida realizada, é dicir, unha vida plana en experiencias e capacidades. Esta idea xa non presupón unha "vida máis elevada" despois da morte, se non que consiste, na realización de tantas opcións como sexa posible dentro das moitas posibilidades que o mundo ten para ofrecer".[3] Así, confrontados á finitude e a morte, a resposta é a aceleración do ritmo de vida para embutir cantas máis experiencias mellor en lapsos de tempo cada vez máis breves.

Como afectaría esta lóxica cultural á relación amorosa? Xa que as experiencias do namoramento e a sexualidade entre as máis potentes que nos deu a vida ós seres humanos, aspiraríase a multiplicalas e aí, fronte ó pasado de "unha parella para toda a vida" e o pasado máis reticente da monogamia sucesiva, as vantaxes do poliamor resultan evidentes.

Non podo entrar agora a debater seriamente o complexo asunto de en que medida tales aspiracións - como outros fenómenos asociados coa dinámica da aceleración social- poden ser auto frustrantes. Cada vez máis vivencias en cada vez menos tempo... É unha aspiración coherente coa sociedade da mercantilización total, pero frústrase a si mesma. A outra gran opción é a boa: buscar a calidade das experiencias en vez da cantidade das vivencias, bailar sobre unha baldosa, estar aí.

É certo que os seres humanos podemos sacarlle algún gusto ocasional á velocidade - aí están para demostralo as montañas rusas dos parques de atraccións e todo ese mundo das carreiras de motos-, pero a vida boa queda do lado da lentitude. Por iso resulta tan destrutivo o proceso de aceleración social que analiza Hartmut Rosa.

 

O ser humano é unha besta tráxica

Por máis voltas que un dea, acaba desembocando nesa constatación. Hai que aceptar a nosa condición, pero de verdade, e tomala como punto de partida.

A comedia, dixo o non precisamente falto de enxeño, Woody Allen, é traxedia máis tempo. Pero a vida humana é breve e por iso o tempo escasea: a traxedia tende a prevalecer sobre a comedia. E cando a historia acelera - como ocorreu sobre todo no último medio milenio, e non digamos no último medio século, en esa fase tremenda da historia humana que chamamos a Grande Aceleración.[4]--, entón a traxedia tende a acumularse e a comedia case desaparece.

(Admonición do vello Séneca: "Queixámonos moito da brevidade do tempo e, porén, temos moito máis do que sabemos aproveitar. Pasamos as nosas vidas ou sen facer nada, ou sen facer nada cun obxectivo claro, ou sen facer nada do que deberiamos facer. Sempre andamos a queixarnos de que a nosa vida é curta e, porén, actuamos coma se non tivera fin.")

Entre o budismo e a sabedoría flamenca, aquela frase de anciá andaluza que adoita repetir o meu amigo granadino Rafael: que lástima de todo el mundo.

 

A fecundidade do baleiro

Anna Caballé comenta un libro de conversas con Jean-Paul Sartre: "canto cambiou o noso mundo dende os anos setenta: da paixón polo Absoluto de Sartre ou Beauvoir ao noso relativismo desesperado que apenas ten respostas máis aló das cuestións capaces de xerar beneficios". E en efecto, un mundo que só parece capaz de preguntar "onde está o meu 3%, o meu 25 %" non só é abismalmente nihilista: tamén é rapidamente auto destrutivo. O seu percorrido será moi curto en termos históricos, a parte da brutal aceleración cara ao abismo que prendeu arredor de 1980.

Canto nos custa entender as dinámicas de crecemento expoñencial (con ese tempos de duplicación que minguan prodixiosamente). Como cambiou o metabolismo sociedade-natureza nos últimos oitenta anos aproximadamente e, sobre todo nos últimos trinta (os anos arredor de 1930 e 1980 como gonzo do século XX) é algo que desafía a imaxinación humana. Dende que data diría vostede que os habitantes actuais da Terra emitimos a metade dos gases de efecto invernadoiro, en tempos históricos? A resposta é abraiante: dende 1980! [5] Apenas en tres decenios, tanto como en moitísimos milenios antes: así se comportan os crecementos exponenciais. Cústanos entender que o mundo actual, en referencia a impactos sobre a biosfera e os ecosistemas, non teña nada que ver con aquel onde os nosos avós vivían.

Unha vez dito isto, porén, hai que insistir en que a "paixón polo Absoluto" que evocaba Anna Caballé é unha paixón malsá. Seremos de verdade capaces algunha vez de reconciliarnos coa nosa dependencia, a nosa finitude, a nosa continxencia - coa intensidade do aí e a fecundidade do baleiro?

 

Ignacio Echevarría relé o Hiperión de Hölderlin 

Hai algo de autocomplacencia romántica en sentírmonos nada menos que Asasinos da Natureza - os Sublimes Grandes Criminais-, pero fariamos mal en abandonarnos a esa clases de estremecemento narcisista (o narcisismo de especie que nos engana tanto coma o individual).[6] As fantasías humanas de potencia e control, hoxe magnificadas debido ao despregue da tecno ciencia, son a peor das trampas para unha especie cuxa supervivencia está gravemente ameazada - a causa dos seus propios erros... Si, repetimos o diagnóstico de Frederic Jameson segundo o cal é máis fácil imaxinar a fin do mundo cá fin do capitalismo e, porén, a nosa débil imaxinación -que condiciona a exuberancia desa fantasía secuestrada polos milagres da tecno ciencia- non afecta ao curso das cousas... A fin do capitalismo está preto -o cal non é necesariamente unha boa noticia, polo estado de devastación que deixará tras de si-, pois a iso nos conduce a súa acelerada dinámica autodestrutiva; e o mundo seguirá adiante, con seres humanos ou sen eles.

Imaxinar que Apple e Siemens son perdurables e a natureza perecedoira é un erro banal; que persoas tan lúcidas como Ignacio Echevarría incorran nel só sinala a intensidade da cegueira culturalmente inducida cara algunhas das verdades máis básicas de todas -sinaladamente, a nosa ecodependencia e interdependencia. Que destruamos fragas, contaminemos océanos, exterminemos especies e desequilibremos o clima do terceiro planeta do Sistema Solar non quere dicir que poidamos aniquilar a natureza ou "segregarnos definitivamente"[7] dela... Ferida, a Nai Terra seguirá adiante; se a ferimos de máis, nós non.

Hai que insistir niso: aínda que a miúdo utilízase a retórica de "salvar o planeta", este seguirá adiante, con seres humanos ou sen eles. A Terra non nos necesita a nós: nós necesitamos á Nai Terra. A vida como fenómeno biolóxico é extremadamente resistente (os biólogos falan neste contexto de resiliencia, cun termo que toman prestado da psicoloxía): nin a peor catástrofe imaxinable causada por seres humanos -"antropoxénica", por utilizar un adxectivo que ouvimos ás veces, unha guerra nuclear xeralizada, acabaría coas formas máis sinxelas de vida, e a evolución continuaría despois o seu curso. As bacterias seguirán aí: son as posibilidades de vida boa para os seres humanos, e incluso a nosa mera existencia, o que está ameazado. 

A dinámica auto expansiva do capital e o impulso dunha tecno ciencia que se desprega de forma parcialmente autónoma, lanzan ás sociedades industriais un violento choque contra os límites biofísicos do planeta: este é o fenómeno central na nosa época. A pesares de todas as estratexias das clases dominantes e dos países enriquecidos para desprazar os impactos (cara o futuro, cara os países empobrecidos, cara os sectores sociais desfavorecidos, cara as mulleres, cara os animais non humanos), estes non deixan de agravarse e facerse presentes en forma de enfermidades evitables, fame, conflitos de todo tipo e unha devastación ecolóxica xeralizada. O horizonte do BAU (business as usual) é o ecocidio - que non pode vir se non é acompañado de xenocidio.

De xeito que, ao fin e ao cabo, Hiperión non está tan desencamiñado cando, na última das cartas á súa amada Diótima, celebra a "indestrutible beleza do mundo" - indestrutible na escala temporal humana: dende logo, de aquí a mil millóns de anos todos calvos- e interpela á natureza dicindo: "os seres humanos caen de ti como froitos podres, deixa que afundan en ti, así voltarán de novo ás súas raíces!" Ogallá que saibamos facer de nós mesmos algo mellor que dar corpo a ese hummus fecundo que, en calquera caso, seguirá formándose durante uns cantos centos de millóns de anos na superficie da Terra.

 

Velocidade de escape

A Modernidade euro-occidental pode entenderse ben a través do fenómeno da aceleración social, como propón Hartmut Rosa (aceleración que entre outras cousas é "unha nova forma de totalitarismo").[8] Hoxe, Silicon Valley e as demais forzas tecnolátricas soñan coa velocidade de escape por analoxía con esa elevada velocidade que permite a un corpo escapar da atracción gravitatoria da Terra (ou outro astro),[9] soñan con que a aceleración crecente do cambio tecnolóxico acade a velocidade que permita escapar dos límites biofísicos e da condición humana. O esforzo por materializar este soño húmido lévanos ao desastre.

 

 



[1] Carlos G. Miranda, “El poliamor es un bajón”, 20 minutos, 1 de xuño de 2016; http://www.20minutos.es/opiniones/carlos-g-miranda-poliamor-es-un-bajon-2760940/

[2] Nunha nota de hai un tempo escribía eu: A democracia custa demasiadas tardes libres, diríamos parafraseando a Oscar Wilde. É unha perfecta ilusión pensar que a "democracia liberal" -en rigor, poliarquías máis ou menos oligárquicas- teña algo que ver coa democracia, porque esta non é votar unha vez cada catro ou cinco anos, se non participar en asembleas moitas tardes de cada mes. Non se pode ser demócrata sen militancia cotiá: a condición humana -e a nosa torturada relación coa xerarquía, a dominación e a igualdade- non dá para moito máis. (Entrada no meu blogue Tratar de comprender, tratar de ayudar do 2 de marzo de 2015: http://tratarde.org/la-democracia-cuesta-demasiadas-tardes-libres-diriamos-parafraseando-a-oscar-wilde/ )

[3] Hartmut Rosa, Alienación y aceleración. Hacia una teoría crítica de la temporalidad en la modernidad tardía, Katz, Madrid/ Bos Aires 2016, p. 47.

[4] A mediados do século XX cara 1950 -tería lugar, segundo Will Steffen, a transición efectiva do Holoceno ao Antropoceno en forma de Grande Aceleración. O Holoceno é o período da historia xeolóxica do planeta Terra, dentro do Cuaternario, no que estamos dende algo máis de dez mil anos. "A segunda metade do século XX é única en toda a historia da existencia humana na Terra. Moitas actividades humanas chegaron a puntos de despegue en algún momento do século XX e aceleráronse bruscamente cara finais de século. Os últimos cincuenta anos do século XX [e o que levamos do século XXI, J.R] viron sen dúbida a transformación máis rápida da relación da vida humana co mundo natural de toda a historia da humanidade"Will Steffen, Wendy Broadgate, Lisa Deutsch, Owen Gaffney e Cornelia Ludwig: "The trajectory of the Anthropocene: The Great Acceleration”, The Anthropocene Review vol. 2 núm. 1, abril de 2015; http://anr.sagepub.com/content/early/2015/01/08/2053019614564785.abstract , http://anr.sagepub.com/content/2/1/81 ).

Unha posible data de inicio específica do Antropoceno sería o 16 de xullo de 1945, cando a primeira bomba atómica foi detonada no deserto de Novo México: "Os isótopos radioactivos desta detonación emitíronse á atmosfera e estendéronse por todo o mundo para proporcionar un sinal único do inicio da "Grande Aceleración", un sinal inequivocamente atribuíble ás actividades humanas", di este importante estudo.

"É difícil sobreestimar a magnitude e a velocidade do cambio. Nunha soa vida a humanidade converteuse nunha forza xeolóxica a escala planetaria", sinala o autor principal, Will Steffen, da Universidade Nacional de Australia e o Centro de Resiliencia de Estocolmo. Os investigadores e investigadoras trazaron gráficos da actividade humana dende o comezo da Revolución Industrial (1750 aproximadamente) ao ano 2010, así como dos cambios no sistema da Terra neste período: os niveis de gases de efecto invernadoiro, a acedificación dos océanos, a deforestación, o deterioro da biodiversidade... Doce indicadores mostran a actividade humana, entre eles o crecemento económico (PIB), a poboación, o uso da enerxía, as telecomunicacións, o transporte e o uso da auga. Outros doce, os cambios no medio natural: no ciclo do carbono, o ciclo do nitróxeno, a diversidade..." a primeira vez que agregamos estes datos, esperabamos ver grandes cambios, pero o que nos sorprendeu foi o tempo. Case todas as gráficas mostran o mesmo patrón. Os cambios máis dramáticos ocorreron a partir de 1950. Foi o inicio da "Grande Aceleración", di Steffen (Judith de Jorge, “E a humanidade deu a «Grande Aceleración»”, ABC, 15 de xaneiro de 2015; http://www.abc.es/ciencia/20150115/abci-humanidad-gran-aceleracion-201501151521.html ).

Mateo Aguado sintetiza o seguinte: " A Grande Aceleración é como se coñece o fenómeno de rápidas transformacións socioeconómicas e biofísicas que se iniciou a partires de mediados do século XX como consecuencia do enorme desenvolvemento tecnolóxico e [económico] que aconteceu despois do fin da Segunda Guerra Mundial. Segundo os seus defensores (Crutzen e Stoermer, 2000, Steffen et al., 2011, 2015), este fenómeno, xunto á posterior globalización económica, tería sumido ó planeta Terra nun novo estado de cambios drásticos inequivocamente atribuíble ás actividades humanas. Así, o enorme crecemento do sistema económico-financeiro mundial, xunto co desenvolvemento tecnolóxico e o proceso de globalización, terían posibilitado un acoplamento a escala planetaria entre o sistema socioeconómico e o sistema biofísico da Terra que representaría o comezo da era dos humanos" (Mateo Aguado: Vivir ben nun planeta finito Una mirada socio-ecológica al concepto de bienestar humano, tese doutoral defendida no Departamento de Ecoloxía, Universidade Autónoma de Madrid, 17 de marzo de 2016, p. 17).

Xosep Xercavins sinala con acerto que é mellor falar de Grande Aceleración que usar o eufemismo Cambio Global:"a expoñencialidade manifesta de todas (todas!) as tendencias presentadas, actualizadas e analizadas [mostra] que todos os nosos sistemas: sociais, económicos, ambientais, etc. están claramente acelerándose -evolucionan co tempo de forma expoñencial: cunha grande aceleración- e están, polo tanto, fóra -totalmente fóra- de toda tendencia linear minimamente estabilizadora, a curta distancia de futuras situacións estacionarias" ("A Grande Aceleración...cara o Grande Colapso?", Other News en español, 11 de febreiro de 2015; http://www.other-news.info/noticias/2015/02/la-gran-aceleracion-hacia-el-gran-colapso/ ).

[5] "Nos últimos trinta anos [1980-2010, aproximadamente] emitíronse á atmosfera unha cantidade de GEI equivalente á metade da emitida en toda a historia da humanidade. É moi probable que, vinte ou trinta anos antes do fin do século pasado, estariamos a tempo de atopar unha traxectoria colectiva en termos de emisións que impediría chegar ata aquí, cando as respostas xa non poden ser incrementais e non se producirán, no seu caso, sen severos sacrificios. (...) Que todo isto podería ocorrer sábese dende hai máis de cincuenta anos, xa que o presidente Lyndon B. Johson advertiu do perigo no Congreso dos EEUU nos anos sesenta [do século XX]. Porén, décadas de negacionismo sofisticadamente organizado e de freo ao pensamento sistémico como elementos da expansión ultraliberal programada trouxéronnos ata aquí" Ferrán Puig Vilar, " reducir emisións para combater o cambio climático? Depende", en mientras tanto 117 (monográfico sobre Los límites del crecimiento: crisis energética y cambio climático), Barcelona 2012, p. .113

[6] A propósito do narcisismo de especie que nos caracteriza, recordo este texto de Paul Kingsnorth: "Robert Graves, no seu manifesto poético La Diosa Blanca, escribiu que a función da poesía moderna era deixar ao descuberto os resultados da rutura do ser humano co resto da natureza: ' Nun tempo esta era unha advertencia ao home de que debía manterse en armonía coa familia de criaturas viventes entre as cales nacera, [...] agora é un recordatorio de que non tivo en conta a súa advertencia, puxo a casa patas arriba cos seus caprichosos experimentos na filosofía, a ciencia e a industria e arruinouse el mesmo e á súa familia".

Se isto é certo para a poesía, tamén o é para a ficción. Ao mellor, dentro dun século, co nivel do mar subindo, algúns dos críticos literarios aferrados aínda ás súas posicións vexan o traballo dos escritores de hoxe como un rexistro histórico proveitoso da loucura da nosa sociedade. Dado que nos illamos de todo o demais que vive e dado que cremos que non vive, acabamos falando só de nós. Puxemos fin ó que Thomas Berry chamaba 'a grande conversa' entre os seres humanos e as outras formas de vida. Volvémonos cada vez máis narcisistas, sepultados nas nosas cidades, mirando os nosas pantallas, vendo os reflexos das nosas caras e as nosas mentes e crendo que isto é todo o que hai. Aí fóra as fragas están a desplomarse, o xeo derrétese, os corais moren e as extincións sucédense, pero nós seguiremos a escribir cartas de amos para nós mesmos, alleos.

Como sería a alternativa? Talvez os poetas poidan velo mellor cós novelistas. Robinson Jeffers, un poeta dos acantilados de California, dedicou a súa vida a transcribir a canción do mundo vivo e a adecuala ao ouvido humano. Terminou o seu poema Carmel Point cunha receita: ‘Debemos descentrarnos de nosotros mismos;/ Debemos deshumanizar un poco nuestras opiniones y tener confianza/ Como la roca y el océano de los que estamos hechos’.

A crise ecolóxica que enxendramos 'deshumanizará' os nosos puntos de vista por nós, tanto se nos gusta como se non. Non é probable que as nocións de que só importan os seres humanos , ou de que son eles quen teñen o control, incluso de si mesmos, sobrevivan a este século. Este podería ser un bo momento para que os escritores adquiran confianza como a rocha e o océano e comecen a escribir sobre a rocha e o océano coma se ambos xogaran un papel fundamental..."Paul Kingsnorth, “Somos si la naturaleza es”, en el blog http://civalleroyplaza.blogspot.com.es/2016/10/somos-si-la-naturaleza-es.html , publicado o 24 de outubro de 2016. Orixinalmente en The Guardian, co título “The Call of the Wild".

[7] Ignacio Echevarría, “Naturaleza trágica”, El Cultural, 24 de xuño de 2016.

[8] Hartmut Rosa, Alienación y aceleración. Hacia una teoría crítica de la temporalidad en la modernidad tardía, Katz, Madrid/ Bos Aires 2016, p. .113

[9] polo demais, a expresión remítenos ao coñecido libro de Mark Dery Velocidade de escapa. La cibercultura en el final de siglo (Siruela, Madrid 1998).

Etiquetas : tecnología
Artículos relacionados